سازها و نوازندگی

سنتور

سنتور سازي است به شكل ذوزنقه متساوي الساقين و از سازهاي زهي مضرابي است كه در ساخت آن چوب و فلز به كار مي رود.

 اين ساز را نشسته و در حالي كه ضلع بزرگ آن به صورت افقي در جلوي نوازنده قرار دارد با دو مضراب چوبي مي نوازند. سنتور نيز مانند ديگر سازهاي ملي و محلي در اندازه هاي مختلفي ساخته مي شود . نوع سنتوري كه در اين مطلب بررسي مي شود ، سنتور معمول و تثبيت شده 9 خرك سل كوك است. اجزاي اصلي اين ساز عبارتند از جعبه صوتي ، خرك ، گوشي، سيم گير. براي ساخت سنتور از چوب محكم مانند گردو ، آزاد و فوفل استفاده مي شود.

جعبه صوتي

جعبه صوتي سنتور دو صفحه ذوزنقه شكل هستند كه با كلافهاي چهار گانه جانبي به يكديگر متصل شده اند. معمولا ضلع بزرگتر اين ساز 90 و ضلع كوچكتر آن 36 و ارتفاع آن 6 و قائده آن 26 سانتي متر است.

صفحه رو

اين صفحه از مرغوبترين قسمت چوب انتخاب مي شود و دو  گــُل مشبك در طرفين صفحه براي خروج صدا ايجاد مي كنند و دو رديف نه تايي خرك در دو طرف  صفحه براي عبور سيمها مي گذارند.

پـــُل ها

داخل جعبه صوتي سنتور پل هايي استوانه اي شكل( به قطر يك مداد معمولي) بين صفحات زير و رو در محل هاي معين مي چسبانند. وظيفه پل ها اين است كه فشار صفحه رو را كنترل و از نشست كردن و تغيير شكل يافتن صفحه جلوگيري كنند. پل ها ضمنا در ايجاد تعادل و تن صداي ساز نيز موثرند.

خرك

قطعه كوچك چوبي استوانه اي به ارتفاع تقريبي 2 و قطر 5/1 سانتي متر است كه از يك طرف ، انتهاي پهن و مسطح آن روي صفحه قرار مي گيرد و از طرف ديگر داراي برشهايي در سطوح جانبي است. تعداد خرك هاي سنتور 18 عدد است كه 9 عدد طرف چپ و و 9 عدد در طرف راست قرار دارد و از روي هر خرك يك گروه چهارتايي سيم كه همصدا كوك مي شوند، مي گذرند. مفتول روي شيار هر خرك ، مفتولي فلزي از نوع ساچمه به طول 5/1 سانتي متر و قطر2 ميلي متر وجود دارد كه مانع تماس سيم با چوب مي شودو به اين ترتيب صداي سيمها شفاف تر به گوش مي رسد.

گوشي ها

گوشي هاي سنتور، 72 ميله از جنس فولاد يا فلزات ضد زنگ هستند كه در رديف هاي چارتايي (جمعا 18 رديف) در داخل بدنه كلاف سمت راست سنتور قرار گرفته اند. تراش قسمت بيروني داراي سوراخي است كه يك سر سيم داخل آن فرو مي رود و اضافه سيم دور آن پيچيده مي شود.

كليد (آچار) كوك

وسيله اي به صورت T است. قسمتي از آن در دست قرار مي گيرد ممكن است از جنس چوب باشد و در انتها قسمت ديگر سوراخ كم عمقي به شكل تراش سر گوشي وجود دارد.

شيطانك

دو قطعه چوب باريك و بلند و كم ارتفاع به طول ذوزنقه اند كه در طرفين راست و چپ صفحه رويي سنتور چسبانده شده اند و روي آن شيار كم عمقي براي عبور سيم  ايجاد شده است.

 
سيم گير

72 مفتول فلزي گوچك در رديفهاي چهار تايي به طور 5/2 سانتي متر و قطر 5/1 ميليتر هستند كه در بدنه كلاف سمت چپ قرار دارند. نيمي از طول هر سيم گير داخل كلاف و نيم ديگر آزاد است كه گره هر سيم جداگانه به هر يكي از آنها مي افتد.

تعداد و جنس سيم ها

سنتور 72 سيم دارد كه 36 سيم آن در گروه هاي چهار تايي روي 9 خرك طرف راست قرار دارند و رنگشان زرد و از آلياژ مس يا برنج هستند و 36 سيم آن نيز در گروههاي چهار تايي روي 9 خرك سمت چپ قرار دارند و رنگشان سفيد و فلزي فنري هستند.

 مضراب

سنتور با دو مضراب چوبي به طول 22 سانتي متر نواخته مي شود و هر يك از اين مضرابها از سه قسمت تشكيل شده اند:

1 - حلقه مضراب كه حالت نيم دايره داردو زايده كوچكي در انتهاي آن وجود داردو با انگشتهاي سبابه و مياني دور حلقه را مي گيرد.

2- ساقه مضراب تركه اي باريك بين حلقه و سر مضراب  است.

3- سر مضراب كمي پهن تر ساخته مي شود و محل اصابت به سيمها است. چنان كه از چند دهه قبل معمول شده، سر مضراب را با پارچه ضخيمي(اصطلاحا نمد) مي پوشانند تا صداي گرم و لطيف تري حاصل شود.