سازها و نوازندگی

رباب

رباب از سازهاي زهي مضرابي(زخمه اي) است که در ساخت آن چوب ، پوست، زه يا نخ نايلون به کار مي رود و يکي از قديمي ترين سازهاي ايران است.

رباب به صورتي که امروزه در گروه نوازي شهرها متداول است سازي است که غالبا از چوب گردو يا توت و چوبهاي سخت ديگر ساخته مي شود و اجراي اصلي آن عبارتند از کاسه، سينه، دسته، سرپنجه، و برخي اجزاي کوچک تر. معمولا تمام قسمتهاي رباب از چوب يک تکه ساخته مي شوند.

در گروه نوازي هاي شهري رباب را به صورت افقي روي زانو مي گذارند (مانند عود يا تار) و با مضراب مي نوازند. انواع رباب در برخي نواحي ايران و ديگر کشور هاي همجوار متداول است. اين ساز در حدود 50 سال پيش در گروه نوازي سازهاي ملي ايران مورد استفاده قرار گرفته است.

کاسه طنيني

کاسه طنيني شامل دو قسمت کاسه و سينه است. کاسه تو خالي و بزرگ تر است و بر دهانه آن پوست قرار مي گيرد. در دو طرف بالاي اين کاسه که به سمت سينه مي رود، دو فرو رفتگي وجود دارد که باعث مي شود کاسه دو قسمتي به نظر آيد. در ساخت برخي رباب ها اين دو فرو رفتگي کمي بالاتر، بين کاسه و سينه ايجاد شده اند.

سينه

سينه جعبه اي است تو خالي و تقريبا مثلثي شکل، به طول تقريبي کاسه ساز که از يک طرف هم عرض کاسه در محل اتصال و از يک طرف هم عرض دسته در محل اتصال به سر پنجه است. سطح سينه با صفحه اي چوبي که تراش نازکي خورده پوشيده شده است. در نوع شهري رباب چون از وترهاي واخوان استفاده نمي شود، گوشي هاي کوچک سطح جانبي آن، تزييني به نظر مي رسد و سوراخهاي آن که براي عبور وترهاي واخوان ايجاد شده اند به خاطر خروج بهتر صدا از جعبه طنيني، باز مي ماند.

دسته

دسته رباب کوتاه و ادامه چوب سينه است و به صورت هرم به سرپنجه مي رسد. تعداد چهار دستان بر آن بسته مي شود و غالبا تزئيناتي با استخوان در ادامه سينه است بر روي آن ديده مي شود.

سرپنجه

جعبه کوچک تو خالي، در ابتداي طول دسته و محل قرار گرفتن يک سر ِ وترهاي اصلي و گوشي هاست. سر پنجه را کمي متمايل به عقب مي سازند و شش گوشي به تعداد وتر هاي رباب (در هر طرف سه گوشي) در طرفين آن قرار دارد. اگر در انتهاي سر پنجه شکل ها و حالتهاي تزييني به کار رود آن را صراحي مي گويند.

پوست

پوست روي کاسه رباب معمولا کلفت تر از سازهاي مشابه است زيرا استفاده از وترهاي ضخيم تر و دسته کوتاه ، فشار زيادي بر خرک و پوست وارد مي کند.

خرک

قطعه چوبي يا استخوان کوچکي از جنس شاخ به طول تقريبي 6 سانتي متر است که با دو پايه کوچک خود روي پوست ساز قرار مي گيرد و وترها از درون شيارهاي کم عمق آن عبور مي کند. براي صدادهي بهتر ساز بايد مضراب را کمي دورتر از خرک نزديک به سينه ساز بر وترها فرود آورد.

شيطانک

قطعه استخوان باريک و کم ارتفاعي به عرض دسته ساز است که بين دسته و سرپنجه قرار دارد و وترها براي بسته شدن به گوشي ها از درون شيارهاي کم عمق آن عبود مي کنند.

سيم گير

قطعه اي است کوچک و معمولا از فلز در انتهاي بدنه کاسه نصب مي شود و گره وترها به آن بسته مي شود.

تعداد و جنس وترها

رباب داراي 6 وتر اصلي است که دو به دو همصدا کوک مي شوند. امروز از سيمهاي گيتار براي رباب استفاده مي شود ولي در گذشته از روده تابيده يا نخ ابريشم استفاده مي شد.

وسعت

وسعت صداي معمول رباب يک اکتاو و نيم است.