سازها و نوازندگی

دف

دف از سازهاي کوبه اي است که در ساخت آن از چوب، پوست و فلز استفاده مي شود.

کمانه يا بدنه اين ساز دايره اي شکل و قطر دهانه آن حدود 60 سانتي متر است. در طول جدار داخلي کمانه، در فواصل معين، حلقه هايي فلزي نصب شده اند و بر يک طرف دهانه پوست کشيده شده است. اين ساز را هنگام نواختن به طور عمودي، کمي مايل به سمت چپ بدن با دو دست مي گيرند و با انگشتهاي هر دو دست به سطح پوست ضربه مي زنند. دف علاوه بر استفاده در آيين هاي خاص عرفاني امروزه در همراهي با سازهاي ديگر و گروه نوازي نيز بسيار به کار مي رود. بيشتر وزن دف بر روي دست چپ قرار مي گيرد و با فشردن انگشت شست دست راست بر روي کمانه سنگيني ساز را متعادل مي سازند.

کمانه
طوقه چوبي دور دف را کمانه مي گويند و ضخامت آن از طرف دهانه پوست دار حدود 2 تا 3 ميلي متر و از طرف دهانه باز حدود يک و نيم سانتي متر و عرض آن حدود 6 سانتي متر است.

کمانه به دو صورت ساخته مي شود:

الف. کمانه "يک کمه" از چوبي به ضخامت يک و نيم سانتي متر ساخته مي شود. دو سر چوب را طوري به هم متصل مي کنند که به شکل دايره در مي آيد و از نظر وزن نسبت به انواع ديگر سبک تر است.

ب. کمانه "دو کمه" از دو چوب به صخامتهاي حدود نيم و عرض 6 سانتي متر که بر بروي يکديگر پرس شده اند ساخته مي شود. اين نوع کمانه از از نظر وزن سنگين تر از انواع ديگر و در مقابل فشار کشش پوست مقاوم تر است و تاب بر نمي دارد.

شستي
روي کمانه از طرف دهانه باز، فرو رفتگي کوچکي ايجاد مي کنند که محل استقرار انگشت شست دست چپ است و در ثابت نگه داشتن دف بر روي دست موثر است.

پوست
براي دف از پوست کهنه گوسفند يا بز يا آهو که ضخامت آن در تمام نقاط يکسان است استفاده مي شود. انواع پوست پلاستيکي هم اخيرا معمول شده که در مقابل رطوبت و حرارت مقاوم تر است و صدا دهي آنها شفاف تر و قوي تر است و نوع غير سنتي صداي دف را ارائه مي دهند.

حلقه ها
در جدار داخلي کمانه قلاب هاي کوچکي به فاصله يک سانتي متر از يکديگرو فاصله 3 سانتي متر از پوست نصب شده اند که به هر يک از آنها حلقه هايي فلزي در دسته هاي چهار تايي آويخته شده اند و با حرکت دادن دف در جهت هاي مختلف حلقه ها به پوست مي خورند يا با نوعي حرکت ديگر ، خود حلقه ها به صدا در مي آيند.

گل ميخ
براي محکم کردن پوست دف بر روي کمانه، پوست را در جدار بيروني کمانه با ميخ هاي سر تخت(شبيه پونز) مهار مي کنند که به آنها "گل ميخ" مي گويند. در ساخت بعضي دف ها پوست را با چسب يا سريش روي جدار بيروني کمانه مي چسبانند.

انواع هم خانواده دف:

الف . دايره: نوع کوچکتر و مجلسي دف را با همان ويژگي هاي ساخت و پوست و حلقه ، دايره مي گويند. قطر دهانه دايره حدود 35 سانتي متر است. دايره در واقع نوع بزمي در مقابل نوع آييني دف است.

ب . دايره زنگي: اين ساز از کمانه چوبي دايره شکلي به قطر تقريبي 25 سانتي متر و عرض تقريبي 5 سانتي متر تشکيل شده و بر يک طرف دهانه آن پوست چهار پايان يا نوعي پوست پلاستيکي کشيده شده است. در بعضي مواقع هر دو دهانه دايره زندگي باز و بدون پوست هستند. در طول جدار کمانه و در فواصل نزديک، شکافهايي ايجاد شده اند. و داخل آنها سنج هاي مضاعف کوچکي نصب شده اند که با ميله اي باريک که از سوراخ ميان سنج عبور مي کندبه دو طرف شکافها متصل هستند. صداي دايره زنگي از ضربه اي که با دست راست بر پوست وارد مي شود و نيز از برخورد سنج ها به يک ديگر حاصل مي شود.